Van roebel naar stablecoin: hoe Rusland een parallel financieel systeem bouwt

Meer dan twintig Europese sanctiepakketten moesten Rusland steeds verder afsluiten van het internationale betalingsverkeer. Toch weet het Kremlin via een parallel financieel systeem nog altijd geld en goederen over de grens te krijgen, zo berichtte Nieuwsuur. Centraal daarin staat het A7-netwerk, dat schijnbedrijven, internationale banktransacties en de aan de roebel gekoppelde stablecoin A7A5 combineert. Crypto krijgt daarbij veel aandacht, maar vertelt volgens Maarten de Borst slechts een deel van het verhaal. Het werkelijke vraagstuk is breder: wat gebeurt er wanneer digitaal en traditioneel betalingsverkeer steeds meer door elkaar lopen en toezicht die verbinding niet altijd ziet?

Hoe anoniem is crypto werkelijk? Waarom zijn deze geldstromen zo moeilijk te stoppen? En kan regelgeving de ontwikkeling überhaupt bijhouden? We vragen het aan De Borst, expert op het gebied van digitale financiële innovatie en docent van de masterclass De toekomst van geld: crypto, compliance en disruptie.

De grootste blinde vlek is geen technologisch probleem. Het is een kennisprobleem.
– Maarten de Borst, management consultant bij Numbers

Maarten, Rusland laat zien dat crypto en stablecoins kunnen worden gebruikt om financiële sancties en het traditionele betalingsverkeer deels te omzeilen. Hoe werkt zo’n parallel financieel systeem in de praktijk?

“In feite werkt het precies zoals het traditionele financiële systeem. Dat is ook waarom het zo lastig te stoppen is.

De ophef rondom het Nieuwsuur-artikel van deze week gaat over het A7-netwerk. Dat netwerk is eind 2024 opgericht door Ilan Shor, een Moldavische oligarch die eerder veroordeeld is voor het wegsluizen van een miljard dollar uit Moldavische banken, in samenwerking met Promsvyazbank, de Russische staatsbank die het militair-industriële complex financiert. Dit is geen garage-operatie. Dit is financiële infrastructuur op staatsniveau.

Het systeem werkt op drie lagen. De eerste laag is crypto en die krijgt alle media-aandacht: de A7A5-stablecoin, digitaal geld gekoppeld aan de roebel dat buiten het banksysteem om beweegt. Het is begrijpelijk dat crypto alle aandacht krijgt, maar het is wel goed om te weten dat uit een groot Brits onderzoek van afgelopen juni blijkt dat crypto minder dan 0,3% van A7’s werkelijke betalingen uitmaakt. De tweede laag is de echte motor: schijnbedrijven die via reguliere SWIFT-transfers geld verplaatsen. Zo werden bijvoorbeeld droneonderdelen op facturen als kinderzitjes opgevoerd, alles tot op de cent kloppend. De derde laag is staatsdekking: Kirgizië richtte een officiële staatshandelsmaatschappij op die in werkelijkheid door A7 vanuit Moskou werd aangestuurd.”

Wie alleen naar crypto kijkt, mist het overgrote deel van het verhaal.

Waarom is het voor banken, toezichthouders en overheden zo lastig om deze geldstromen tegen te houden?

“Het systeem misbruikt dezelfde financiële infrastructuur waarvan Rusland uitgesloten zou moeten zijn. En zodra je één kanaal dichtzet, opent het volgende: toen Kirgizië de stekker eruit trok, was A7 al actief in de Emiraten, Nigeria en Tanzania.

Maar we zien dat het niet voor niets is. Na gecoördineerde sancties daalde het handelsvolume van de A7A5-stablecoin met 96%. En het 21e EU-sanctiepakket gaat verder dan ooit: voor het eerst kan de EU cryptodiensten uit hele landen verbieden, niet meer alleen individuele platforms. Het is wel goed om te onthouden: wie alleen naar crypto kijkt, mist het overgrote deel van het verhaal. Het werkelijke risico zit in het correspondent banking-verkeer en in de schijnbedrijven.”

Toch wordt crypto vaak neergezet als het ideale instrument voor witwassen en sanctieontwijking. Maar transacties op een blockchain laten juist een digitaal spoor achter. Hoe anoniem is crypto eigenlijk?

“Dit is misschien wel het grootste misverstand rond crypto: crypto is níet anoniem. Elke transactie op een blockchain is transparant, openbaar en daarmee traceerbaar. Vergelijk dat met contant geld: een biljet van vijftig euro is niet traceerbaar. Een blockchaintransactie staat voor altijd vast.

Dat is ook precies hoe het A7-netwerk is blootgelegd. Blockchain-analysebedrijf Elliptic identificeerde via gelekte data de wallets die door A7 werden aangestuurd, goed voor zo’n acht miljard dollar aan transacties in anderhalf jaar tijd. Ze konden daarbij ook aantonen dat ruim een derde van het volume nep was: dezelfde tokens die werden rondgepompt tussen eigen wallets. Dat zie je niet bij gewone SWIFT-betalingen, maar wél op een blockchain.”

Als transacties zo goed te volgen zijn, waar zitten dan de blinde vlekken?

“De kwetsbaarheden zitten op drie plekken. Ten eerste bij de zogenaamde on- en off-ramps. Hier wordt crypto omgezet naar fiatgeld (euro’s, dollars en yens) en vice versa. Bij grote beurzen wordt dat inmiddels gecontroleerd, maar er zijn honderden kleinere platforms in landen die nauwelijks toezicht houden. De tweede kwetsbaarheid is de combinatie van crypto en traditioneel bankverkeer. A7 gebruikt beide door elkaar, maar compliance-afdelingen monitoren ze vaak apart. De bank kijkt naar SWIFT, crypto-compliance kijkt naar wallets, maar niemand ziet het totaalplaatje. De derde kwetsbaarheid is dat sanctielijsten vrij zwart-wit zijn. Ze vertellen je niet dat een Kirgizische handelsmaatschappij eigenlijk een Russische schaduwoperatie is. Daar heb je blockchain-analyse voor nodig, en die capaciteit hebben de meeste organisaties niet in huis.”

Dit is geen garage-operatie. Dit is financiële infrastructuur op staatsniveau.

Het klinkt als een voortdurend kat-en-muisspel. Kan regelgeving zo’n ontwikkeling überhaupt bijhouden?

“Eerlijk antwoord: nee, regelgeving loopt per definitie achter. Maar dat geldt voor iedere vorm van financiële criminaliteit. Opsporingsinstanties moeten zich aan regels houden, criminelen hoeven dat niet. Ik denk dan ook niet dat het doel moet zijn om het kat-en-muisspel te winnen, maar om de kosten van ontwijking hoog genoeg te maken. En daar begint het te werken.

De A7A5-stablecoin verwerkte in het eerste jaar meer dan honderd miljard dollar. Na gecoördineerde sancties was daar nog maar 4% van over. De hoofdbeurs ging offline, de Kirgizische betalingsagent werd opgeheven. Shor moest uitwijken naar de Verenigde Arabische Emiraten en Afrika, en elke stap kost tijd, geld en partners. Sancties bouwen geen muur, ze strooien zand in de machine.”

Sancties hoeven ontwijking dus niet volledig onmogelijk te maken om effectief te zijn. Worden de instrumenten om die druk op te voeren ook sterker?

“De instrumenten worden sterker. MiCAR is sinds 1 juli volledig van kracht: vergunningsplicht, doorlopende sanctiescreening en de Transfer of Funds Regulation (ook bekend als de Travel Rule), waarbij bij elke cryptotransfer afzender en ontvanger identificeerbaar moeten zijn. De ‘anonimiteit’ die crypto aantrekkelijk maakte voor ontwijking is in de EU wettelijk grotendeels afgeschaft.”

Maar ontstaat daar niet een paradox? Een belangrijke belofte van crypto was juist dat voor financiële transacties geen bank, centrale autoriteit of andere vertrouwde tussenpersoon meer nodig zou zijn. Wat blijft daarvan over als crypto steeds verder wordt gereguleerd?

“Daar heb je een punt. Bitcoin bestaat bijna achttien jaar. In die tijd is het niet het nieuwe betaalmiddel geworden, maar een beleggingscategorie. De meeste mensen kopen crypto via een exchange met KYC-verificatie, bewaren het bij een gereguleerd bedrijf dat veel weg heeft van een bank en betalen er belasting over. De tussenpersoon is nooit echt verdwenen, hij heeft alleen een andere naam gekregen.

Wat MiCAR doet, is die realiteit formaliseren. Ik zie dat niet zozeer als een paradox, maar eerder als volwassen worden. De ongereguleerde fase heeft mooie, maar ook minder mooie verhalen opgeleverd: beurzen die omvielen omdat er met klantgeld werd gespeculeerd en miljardenboetes voor beurzen die de anti-witwasregels aan hun laars lapten, om er maar twee te noemen.”

Verdwijnt daarmee ook een deel van de disruptieve kracht van crypto?

“Ik geloof niet dat regulering de technologie gaat verlammen. Wat overblijft, is het deel dat wél waardevol is: blockchain maakt transacties transparant, programmeerbaar en traceerbaar op een manier die het traditionele systeem niet kan. MiCAR doet met crypto wat we in de jaren negentig met internet hebben gedaan: spelregels introduceren zodat het mainstream kan worden.

De echte disruptie zit niet in het omzeilen van toezicht. Die zit in de infrastructuur. Grensoverschrijdende betalingen die nu dagen duren en meerdere correspondentbanken vereisen, kunnen via blockchain in seconden en voor een fractie van de kosten. Maar dan wel transparant, traceerbaar en binnen de regels. Minder sexy dan het libertaire ideaal, maar een stuk bruikbaarder en een stuk lastiger te misbruiken.”

Wat betekent dat uiteindelijk voor CFO’s, auditors en compliance professionals?

“Tot slot is het goed te beseffen dat je geen toezicht kunt houden op iets dat je niet begrijpt. Dat geldt voor Brussel, maar ook voor lokale auditors, compliance officers en CFO’s. Ik geloof oprecht dat we met crypto op het punt zitten waar we in 1998 met internet zaten. Iedereen voelt dat het groot wordt, niemand weet precies hoe. De grootste blinde vlek is geen technologisch probleem. Het is een kennisprobleem.”

Dit artikel verscheen eerder bij Alex van Groningen, onderdeel van Sijthoff.