Plan voor investeringsinstelling werkt alleen voor betere financiering bedrijven

De Nationale Investeringsinstelling (NII) waar het in de kabinetsplannen over gaat, heeft vooral meerwaarde bij het toegankelijker maken van bedrijfsfinanciering voor bedrijven. Voor maatschappelijke doelen, zoals verduurzaming, defensie en infrastructuur, zijn andere overheidsinstrumenten zoals subsidies, normering en beprijzing vaak geschikter. Dat concludeert het Centraal Planbureau (CPB)

Vormgeving NII

De precieze vormgeving van een NII hangt af van het doel. Als de instelling financieringsproblemen op de markt moet oplossen, ligt een aanpak als marktpartij voor de hand. De NII verstrekt dan financiering tegen marktconforme voorwaarden. De instelling richt zich op rendabele investeringen die onvoldoende financiering krijgen.

Kiest de overheid voor een NII die ook bredere maatschappelijke doelen moet realiseren, dan verandert dit. Sommige investeringen zijn maatschappelijk waardevol, maar leveren onvoldoende financieel rendement op om zonder overheidssteun tot stand te komen. De NII zal daarvoor dus een lager dan marktconform rendement moeten accepteren.

De NII verstrekt dan feitelijk een impliciete subsidie. In dat geval liggen directe instrumenten zoals rechtstreekse subsidies, normering of beprijzing eigenlijk meer voor de hand om het maatschappelijke doel te bereiken dan financiering via een NII.

Effect op overheidsschuld

In het debat over de NII gaat veel aandacht uit naar de vraag of de instelling kan investeren zonder dat dit leidt tot een hogere overheidsschuld. Volgens het CPB is dat geen goede basis voor de vormgeving van de NII. Eerst moet duidelijk zijn welk doel de instelling moet dienen. Daaruit volgt de gewenste vormgeving en vervolgens de gevolgen voor de overheidsschuld. Als de NII bijvoorbeeld een lager dan marktconform rendement accepteert om maatschappelijke doelen te ondersteunen, zijn haar activiteiten waarschijnlijk relevant voor de overheidsschuld volgens de Europese begrotingsregels. Dat laatste is geen beginpunt, maar volgt dan uit de doelstelling en vormgeving van de NII.

Beperkte omvang

Ook als de NII wordt opgericht om financiering voor bedrijven toegankelijk te maken, is een NII geen oplossing voor alle knelpunten die bedrijven bij investeringen ervaren. De instelling heeft alleen toegevoegde waarde als zij investeringen mogelijk maakt die private investeerders zonder NII niet zouden doen. Hoeveel investeringen die eigenlijk wel rendabel zijn geen financiering kunnen krijgen, is moeilijk vast te stellen. Eerder onderzoek wijst er echter op dat andere knelpunten, zoals gebrek aan personeel of stikstofruimte, waarschijnlijk een groter obstakel vormen voor investeringen dan een gebrek aan financiering.

De impact van de NII wordt ook niet automatisch groter als de NII zelf geld leent om zo meer investeringsruimte te hebben. Meer geld beschikbaar hebben, betekent niet automatisch dat er meer investeringen zijn waarbij een NII daadwerkelijk toegevoegde waarde heeft. De zinvolle omvang van een NII en daarmee de impact op de Nederlandse economie zijn daarom waarschijnlijk beperkt.