Vincent Wanders RA over AI in de audit: ‘Niet alleen kritisch zijn, maar ook professioneel wantrouwend worden’

AI ontwikkelt zich sneller dan veel accountantskantoren kunnen bijbenen. Terwijl de ene organisatie nog experimenteert, integreert de andere AI al structureel in de controlepraktijk. Maar hoe beoordeel je de uitkomsten van AI, wanneer kun je die als controlebewijs gebruiken en welke verantwoordelijkheid draagt de accountant voor systemen die steeds zelfstandiger opereren?

In dit interview vertelt Vincent Wanders RA over verschillen in AI-geletterdheid en toepassing tussen accountantskantoren, hoe professioneel wantrouwen helpt om AI-uitkomsten kritisch te beoordelen en drie AI-ontwikkelingen die accountants richting 2027 niet mogen onderschatten.

Een halfjaar geleden waarschuwde Vincent Wanders RA al dat AI de kwaliteit van controles aanzienlijk kan verbeteren, maar tegelijkertijd ook hogere eisen stelt aan de accountant. Als expert op het gebied van auditing, IT en governance constateert Wanders grote verschillen tussen accountantskantoren. De technologie biedt steeds meer mogelijkheden, maar het vermogen om de uitkomsten kritisch te beoordelen blijft achter.

‘Ik neem hier nog geen genoegen mee. Weet je wel zeker dat dit antwoord goed is, kun je het verder analyseren?’

Waar staat AI in de accountantspraktijk?

In een paar maanden tijd kan er veel veranderen in de wereld van kunstmatige intelligentie. Toch ziet Wanders niet één duidelijke ontwikkelingslijn binnen de accountancy. De verschillen tussen organisaties zijn daarvoor te groot. “Het ene kantoor zit echt nog in een experimenteel stadium. Het andere kantoor is al heel gestructureerd bezig.”

Wat hem vooral opvalt, is dat AI-geletterdheid nog lang niet in de volle breedte wordt toegepast. Er bestaat veel twijfel over de integriteit van data en dan met name de gegevens die klanten aanleveren.

“Wat kan ik met die data? En wat wij als accountants ook nog moeten doen, is bepalen of uitkomsten als controlebewijs gelden. Dat laatste is een uitdaging. Want ik kan wel een hele leuke prompt maken, maar kan ik de uitkomst valideren?”

Aanbod aan AI-oplossingen nauwelijks nog te overzien

Daar komt volgens Wanders bij dat het aanbod aan AI-oplossingen en opleidingen inmiddels nauwelijks nog te overzien is. Iedereen lijkt zich specialist te noemen, terwijl de onderliggende technologie voortdurend verandert.

“We hebben het over het beoordelen van datakwaliteit bij de klant, de algoritmes, de kwaliteit van agents en prompts en de structuur daarachter. Dan zal iemand zich toch afvragen: wat weet ik eigenlijk van die technologische ontwikkelingen? Dat is ingewikkeld. Er is zoveel nieuw dat het allemaal over je heen komt.”

Niet alleen het gebruik van AI vraagt dus om deskundigheid. Ook het kiezen van de juiste toepassingen wordt steeds complexer. “Weten dat je de goede dingen doet, is een stevige uitdaging. Er zijn duizenden AI-programma’s die je zou kunnen toepassen. Door die overweldigende hoeveelheid is het maken van de juiste keuze om te investeren ingewikkeld.”

De behoefte aan gerichte opleiding en praktische kennis neemt daarmee toe. Niet om iedere accountant tot AI-specialist op te leiden, maar om technologische mogelijkheden en beperkingen te begrijpen en verantwoord toe te passen: AI-geletterdheid.

Wie controleert de AI die de controle ondersteunt?

AI kan grote hoeveelheden gegevens verwerken, patronen herkennen en analyses ondersteunen. Toch maakt Wanders een duidelijk onderscheid tussen het uitvoeren van analyses, het beoordelen van processen en het nemen van beslissingen. “Voor analyses is AI heel geschikt. Processen vind ik al ingewikkelder worden, alhoewel ik mensen hoor zeggen: ik kan met AI al aardig processen duiden. Dat kun je ook in AI brengen en dan een uitspraak doen over de kwaliteit van die processen.”

Bij beslissingen ligt de belangrijke grens. “Ik zie niet dat AI-tools beslissingen hebben genomen. De accountant moet altijd nog zelf een besluit nemen, the human in the loop.”

Daarvoor is meer nodig dan een technisch overtuigende analyse. De accountant moet de organisatie begrijpen, verbanden kunnen leggen en de uitkomsten plaatsen binnen de context van de klant. Wanders: “AI mist toch nog creativiteit en samenhang. Daarom zal de accountant altijd nodig zijn om die aspecten te doorgronden.”

Het risico ontstaat wanneer accountants een plausibel AI-antwoord verwarren met een betrouwbaar oordeel, waarschuwt Wanders. De technologie ondersteunt, maar neemt de professionele verantwoordelijkheid niet over.

Een overtuigend AI-antwoord is geen betrouwbaar antwoord

Wanders illustreert dat risico met een herkenbaar voorbeeld van de manier waarop generatieve AI op vragen reageert. “Wat AI zegt is: wat een goede vraag, wat ben jij toch slim! En dan gaat hij een antwoord geven.” Met die licht ironische observatie maakt hij een serieus punt. De uitdaging begint pas wanneer het antwoord op tafel ligt.

“Het doorvragen en de verificatie van het antwoord zijn wel een uitdaging. Dan moet je durven zeggen: ‘Ik neem hier nog geen genoegen mee. Weet je wel zeker dat dit antwoord goed is, kun je het verder analyseren?’”

Daarin ziet hij juist de toegevoegde waarde van de ervaren accountant. Niet het eerste antwoord accepteren, maar aannames onderzoeken, verbanden toetsen en blijven doorvragen. “We heten wel auditor, toehoorder, maar je moet een heleboel vragen stellen. Net als een rechter. Blijven afpellen.”

Zijn advies is helder: laat je niet overtuigen door een AI-antwoord zonder te onderzoeken hoe het tot stand is gekomen. “We zijn nog niet zover. Dus blijf doorvragen totdat je echt begrijpt en inzicht hebt in hoe de zaken in elkaar steken. En niet denken: iemand vertelt het, dus het zal wel kloppen.”

‘We heten wel auditor, toehoorder, maar je moet een heleboel vragen stellen. Net als een rechter. Blijven afpellen.’

Professioneel kritisch zijn is niet meer genoeg

De toenemende mogelijkheden om informatie, documenten en analyses met AI te creëren, stellen de professioneel-kritische instelling van accountants verder op de proef. Wanders gaat daarin een stap verder dan de gebruikelijke oproep om kritisch te blijven. “Misschien moeten we door AI, sociale media en beïnvloeding wel meer wantrouwend worden, en niet alleen professioneel kritisch.”

Hij benadrukt dat de overtuigingskracht van informatie weinig zegt over de betrouwbaarheid ervan. Juist omdat gegevens steeds gemakkelijker kunnen worden gegenereerd of gemanipuleerd, moeten accountants scherper kijken naar de herkomst en betekenis van de informatie die zij gebruiken.

Omzet: is dat gefactureerde omzet of fiscale omzet?

Een ogenschijnlijk eenvoudige omzetanalyse laat zien hoe fundamenteel dat vraagstuk is. “Je moet wel een goede basisdefinitie hebben van de grootheden en de data waarmee je te maken hebt. Bijvoorbeeld het begrip ‘omzet’, daar kun je alle kanten mee op. Is dat gefactureerde omzet? Is dat fiscale omzet?”

Zeker bij internationaal opererende ondernemingen kunnen definities en voorwaarden uiteenlopen. Een AI-analyse kan technisch correct zijn uitgevoerd, maar alsnog tot verkeerde conclusies leiden wanneer de basisdefinities niet helder zijn. Wanders’ conclusie is duidelijk: “Hebben we geen heldere definitie van de basisbegrippen, dan gaan we er niet mee aan de slag.”

AI in Control | Voor accountants en auditors

In deze eendaagse cursus laten drs. Innes Rinkes RA CIA (KPN) en drs. Vincent Wanders RA (Compliant&More) zien hoe je AI-toepassingen verantwoord beoordeelt, data-integriteit bewaakt en met meer zekerheid adviseert over de betrouwbare inzet van AI binnen organisaties. Met praktische toepassingen, een concrete usecase en een bijdrage van gastspreker Karim Zemouri, Data Driven Auditor bij KPN.

Bekijk het programma | Meld je direct aan

Waarom ervaring bij AI-gebruik juist een voordeel is

De snelheid waarmee AI zich ontwikkelt, kan ervaren professionals het gevoel geven dat zij achterlopen. Wanders ziet daarin echter ook een voordeel. Tijdens zijn colleges merkt hij dat technische begrippen voor jongere deelnemers vaak vanzelfsprekend zijn, terwijl de betekenis en toepassing ervan niet altijd worden uitgelegd.

“Dan is het belangrijk om door te vragen: ja, maar wat is dat dan? Kun je het ook uitleggen? Ik denk daarom dat de senioren bij AI juist helemaal geen nadeel hebben, omdat je de balancing act beter kunt maken.”

Die afweging tussen technologische mogelijkheden en verantwoorde toepassing wordt steeds belangrijker. “Ik zie nu medewerkers die enthousiast met AI werken, maar onvoldoende stilstaan bij de noodzakelijke governance. Ze zien niet dat er een bepaalde hygiëne in het proces hoort te zitten en dat je moet kunnen verantwoorden hoe je tot bepaalde uitkomsten komt.”

Daarmee komt een essentiële vraag naar voren die organisaties expliciet moeten beantwoorden: “Wie mag wat doen met AI?”

AI in 2027: drie risico’s die accountants niet mogen onderschatten

Als Wanders vooruitkijkt naar 2027, ziet hij drie vraagstukken die accountants en auditors veel nadrukkelijker moeten adresseren. “Eén: wie mag wat? En met welke pakketten? Twee: hoe zit het met het controlebewijs? En drie: hoe heeft de klant het eigenlijk geregeld? Welke inzichten heb je nu bij de klant?”

Vooral dat laatste punt wordt volgens hem nog te gemakkelijk overgeslagen. Accountants moeten niet alleen beoordelen hoe zij zelf AI inzetten, maar ook begrijpen welke toepassingen hun klanten gebruiken, wie daar toegang toe heeft en welke beheersmaatregelen zijn ingericht.

De opkomst van AI-agents maakt die vragen urgenter, stelt Wanders. Deze systemen kunnen steeds zelfstandiger taken uitvoeren, waardoor het minder vanzelfsprekend wordt dat een medewerker iedere handeling afzonderlijk beoordeelt.

Salesmedewerker die doelstellingen niet haalt

Om het risico tastbaar te maken, schetst Wanders een hypothetische situatie waarin een salesmedewerker zijn doelstellingen niet heeft gehaald. “Stel dat ik bij klant X werk en iemand van sales ben en ik heb mijn target niet gehaald. En ik ga met AI vragen: hoe kan ik zorgen dat mijn targets wel behaald worden? Maar wat als ik vervolgens een AI-agent vraag om de gegevens te vervalsen?”

Het is een bewust provocerend voorbeeld, waarmee Wanders laat zien hoe AI ook voor manipulatie wordt ingezet. Het gaat daarom niet alleen om de technische werking van AI, maar ook om bevoegdheden, de betrouwbaarheid van gegevens en de vraag hoe organisaties voorkomen dat systemen worden misbruikt.

Niet alleen de controle verandert, maar ook het accountantsberoep

Naast deze drie risico’s ziet Wanders een bredere ontwikkeling die de accountancy ingrijpend zal veranderen. Generatieve AI heeft niet alleen gevolgen voor de uitvoering van controles, maar ook voor de organisatie van het werk, de begeleiding van medewerkers en de functieprofielen binnen accountantskantoren. Ook De Nederlandsche Bank wees begin november op de grote impact van AI op accountants.

Daarmee komt zijn boodschap samen: accountants moeten begrijpen welke data en AI-systemen zij gebruiken, hoe de klant deze beheerst en op welke gronden de uitkomsten als controlebewijs kunnen dienen. Zonder die basis levert AI misschien snellere analyses op, maar niet noodzakelijk betrouwbaardere controles.

‘Eén: wie mag wat? En met welke pakketten? Twee: hoe zit het met het controlebewijs? En drie: hoe heeft de klant het eigenlijk geregeld? Welke inzichten heb je nu bij de klant?’

Lees ook: Innes Rinkes (KPN): ‘Hoe slimmer AI, hoe belangrijker het menselijk oordeel wordt’

AI in Control | Voor accountants en auditors

In deze eendaagse cursus laten drs. Innes Rinkes RA CIA (KPN) en drs. Vincent Wanders RA (Compliant&More) zien hoe je AI-toepassingen verantwoord beoordeelt, data-integriteit bewaakt en met meer zekerheid adviseert over de betrouwbare inzet van AI binnen organisaties. Met praktische toepassingen, een concrete usecase en een bijdrage van gastspreker Karim Zemouri, Data Driven Auditor bij KPN.

Bekijk het programma | Meld je direct aan