Rens van der Vorst op de FM Dag: waarom uw organisatie een Digitale Gremlin nodig heeft

De FM Dag 2026 stond in het teken van ‘Forging the Future’: hoe geven we zelf sturing aan de technologische vloedgolf die op ons afkomt? De opening werd verzorgd door techniekfilosoof Rens van der Vorst.

“Een man die je aan het nadenken zet”, zo kondigt de dagvoorzitter, financieel economisch journalist Janneke Willemse de eerste spreker van de FM Dag 2026 aan. En inderdaad. Met een mix van humor en messcherpe analyses fileert zelfbenoemd techniekfilosoof Van der Vorst onze blinde liefde voor data en algoritmes. En houdt hij een vurig pleidooi voor de menselijke maat in een wereld die dreigt te verdrinken in enen en nullen.

Technologie is niet langer iets dat we simpelweg gebruiken; het komt steeds dichter op onze huid te zitten. “Technologie wordt intiem”, zegt Van der Vorst.

Hij illustreert dit met een voorbeeld dat de zaal even stil krijgt: zijn opa, die stierf toen Rens twee jaar oud was. Vandaag de dag kun je een foto van zo‘n overleden dierbare uploaden naar diensten als MyHeritage om te zien hoe hij er ooit uitzag. En als je dat combineert met een taalmodel zoals ChatGPT, kun je je voorstellen dat je straks gewoon kunt doorpraten met je opa, lang nadat die is overleden. Het is technisch fascinerend, maar het schuurt ook aan tegen onze rouwverwerking en identiteit.

Nog even en het wordt nog intiemer: de slimme wc. Een systeem dat dagelijks uw gezondheidsgegevens monitort en bij onraad direct het ziekenhuis informeert. Maar om goed te functioneren, moet zo’n wc wel honderd procent zeker weten wie er op de bril zit. De technologische oplossing? Anusherkenning. “Onze anus is als een sneeuwvlokje, er zijn er geen twee gelijk”, aldus Van der Vorst. Het roept de fundamentele vraag op: hoeveel privacy en intimiteit zijn we bereid op te offeren voor onze gezondheid?

“Onze anus is als een sneeuwvlokje, er zijn er geen twee gelijk”

De bullshitmachine en de datavalkuilen

Wanneer het gesprek verschuift naar AI en taalmodellen zoals ChatGPT, is Van der Vorst onverbiddelijk. Hij noemt het een ‘bullshitmachine’. Het systeem is niet ontworpen om de waarheid te spreken, maar om zo geloofwaardig mogelijk over te komen. Het vult patronen in en bouwt zinnen die logisch klinken. Dat is gevaarlijk, omdat mensen van nature moeite hebben overtuigende onzin van feiten te onderscheiden. “Het liegt niet”, zegt Van der Vorst. “Het geeft eerder een soort mooie invulling van de waarheid.”

Voor financiële professionals, die leunen op data voor besluitvorming, is dit een cruciaal punt. Van der Vorst waarschuwt voor apofenie: de menselijke neiging om patronen te zien in willekeurige data. Hij toont absurde correlaties, zoals de samenhang tussen de consumptie van kaas en mensen die sterven doordat ze verstrikt raken in hun lakens. Het probleem is niet dat we te weinig data hebben, maar dat we geloven dat meer data automatisch leiden tot meer inzicht.

Platforms als Spotify, Netflix en YouTube baseren hun aanbevelingen uitsluitend op wat je in het verleden hebt gedaan. “De data houden je daardoor gevangen in je eigen geschiedenis. Ook iemand die een eclectische, interessante muzieksmaak wil ontwikkelen, krijgt van het algoritme gewoon meer van hetzelfde. Data zien wie je was, niet wie je wilt worden.”

Transparantie versus betrouwbaarheid

Een van de indringendste momenten van de presentatie gaat over de ondoorzichtigheid van moderne algoritmes. Van der Vorst haalt een onderzoek aan waarbij een neuraal netwerk op basis van foto‘s van een datingsite voor homoseksuelen met negentig procent zekerheid iemands seksuele oriëntatie kon voorspellen. Alleen: de onderzoekers konden wel laten zien dat het systeem het kon, maar niet hoe het dat deed. Selecteren op grond van een snor of een baardje bleek geen betrouwbare selectie op te leveren.

Er is dus een trade-off tussen transparantie en betrouwbaarheid. Wanneer je een algoritme dwingt te verklaren hoe het tot een conclusie komt, wordt het systeem vaak minder nauwkeurig. “Stel dat u straks naar de dokter gaat en die adviseert een behandeling”, schetst Van der Vorst. “U vraagt waarom, en de dokter zegt: ‘Dat weet ik ook niet, maar het netwerk heeft meestal gelijk’.” Voor een CFO die moet verantwoorden waarom een lening of verzekering is geweigerd, is dit ‘we weten het niet’-scenario een ethisch en operationeel mijnenveld.

Word een Digitale Gremlin

Een oplossing die Van der Vorst aandraagt, is even activistisch als ludiek: kus de Digitale Gremlin in jezelf wakker. Een gremlin is een mythisch wezen dat techniek saboteert. In een wereld van over-efficiëntie roept hij op tot slimme sabotage om de menselijkheid terug te pakken. De regels zijn simpel: de actie moet leuk zijn, makkelijk, legaal, niet-technisch. Als jij het doet, voel je je beter over je relatie met die technologie. Als iedereen het doet, wordt de wereld (wellicht) een klein beetje beter.

“Hoi Lul, we zijn voor je bezig in het magazijn.”

Hij deelt het verhaal van zijn eigen actie tegen Coolblue. Geïrriteerd door de eindeloze stroom gepersonaliseerde mails, besloot hij een bestelling te plaatsen onder de naam ‘Lul van der Vorst’. Het resultaat was een reeks mails met de aanhef: “Hoi Lul, we zijn voor je bezig in het magazijn.” Voor Van der Vorst was dit een bevrijdende daad. Als iedereen dit zou doen, zouden bedrijven misschien begrijpen dat er een groot verschil is tussen ‘gepersonaliseerd’ en ‘persoonlijk’. “Ik wil geen gepersonaliseerde zorg”, zegt hij. “Ik wil persoonlijke zorg. Dat is echt iets anders.”

Zijn oproep aan de financials is helder: wees kritisch. Technologie is niet neutraal; het heeft invloed hoe we denken en beslissen. En voor de duidelijkheid: je kunt kritisch zijn op technologie en toch vooruitgang omarmen – die twee sluiten elkaar helemaal niet uit. De toekomst vraagt alleen niet om passieve volgers van algoritmes, maar om professionals met een kritisch moreel besef die durven te saboteren wanneer technologie de menselijke maat dreigt te vermorzelen.