Onderzoek: aanpakken witwassen peperduur zonder effect

Witwascontroles hebben grote gevolgen voor burgers, leiden tot hoge kosten voor banken (€ 1,6 miljard in 2024). De negen banken meededen aan onderzoek van de Algemene Rekenkamer, zetten twee jaar geleden 13.000 fte in om witwassen te bestrijden.

Maar er is geen goed inzicht in de effectiviteit van de aanpak. Het is belangrijk dat witwassen effectief en risicogericht wordt aangepakt. Oftewel: witwaspraktijken bestrijden op basis van duidelijke risicoanalyses, zodat onschuldige burgers en bedrijven niet onnodig belast worden.

Uit onderzoek van de Algemene Rekenkamer blijkt dat in de praktijk de anti-witwasaanpak juist grote gevolgen heeft voor burgers en bedrijven en er aanwijzingen zijn voor discriminatie. Terwijl over de effectiviteit weinig bekend is.

De administratieve rompslomp is gigantisch. Het aantal meldingen van ongebruikelijke transacties door banken is sinds 2020 toegenomen van bijna 250.000 naar ruim 530.000 in 2024. Banken zijn op basis van de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme verplicht melding te doen van ongebruikelijke transacties, waaronder mogelijk witwassen. Ze melden die bij de Financial Intelligence Unit-Nederland (FIU). De Nederlandsche Bank (DNB) houdt toezicht op banken of zij voldoen aan deze verplichting.

‘Politically exposed persons’ (PEP’s, in dit onderzoek met name oud-politici en oud-rechters) en religieuze instellingen zeggen vaak te maken te hebben met ingrijpende controlemaatregelen. Als gevolg hiervan kunnen ze geen rekening openen, wordt hun rekening opgezegd, of kunnen ze bijvoorbeeld geen geld overmaken naar familie of bedrijven in andere landen.

Meldingen van ongebruikelijke transacties door banken bij de FIU gaan relatief vaak over personen met een buitenlands klinkende achternaam, namelijk 61,8 procent van de door de Algemene Rekenkamer onderzochte meldingen. Dit staat niet in verhouding tot het aantal mensen met een migratieachtergrond in Nederland. Dit kan een aanwijzing zijn voor discriminatie, maar dat hoeft niet automatisch zo te zijn. Bij arbeidsuitbuiting kunnen bijvoorbeeld vaker arbeidsmigranten betrokken zijn.

Als de anti-witwasaanpak aantoonbaar werkt en op risico’s is gebaseerd kan dat een rechtvaardiging zijn om onderscheid tussen groepen burgers en bedrijven te maken, schrijft de Algemene Rekenkamer. Maar: “Er is echter geen inzicht in de effectiviteit van de anti-witwasaanpak, waarmee niet is vast te stellen dat dit onderscheid gerechtvaardigd is.”

Het is volgens de Algemene Rekenkamer niet duidelijk of de toenemende controles door banken ook daadwerkelijk bijdragen aan het voorkomen en opsporen van witwassen. Het ontbreekt op verschillende vlakken aan inzicht bij de betrokken partijen. Zo worden er geen evaluaties uitgevoerd naar de resultaten door de ministers en DNB.

“Op basis van het onderzoek bij de FIU is ook niet goed te zeggen welk aandeel van het totaal aantal meldingen witwassen betreft, of wat de werkelijke financiële omvang daarvan is. En het is sowieso heel ingewikkeld om te bewijzen dat witwassen is voorkomen.”